Zgromadzone na terenie Zabytkowego Zakładu Hutniczego w Maleńcu eksponaty i zabytki związane z pionierskim etapem rozwoju przemysłu hutniczego i metalowego.  Są to unikalne w skali europejskiej maszyny i konstrukcje lądowo-wodne, z których większość działa po dzień dzisiejszy. Aktualnie zabytkowy układ przestrzenny muzeum obejmuje:

  • dawny układ hydroenergetyczny zakładu (XVIII-XIX wiek),
  • zespół dawnych budynków produkcyjnych (XVIII-XX wiek),
  • magazyny i dawną malarnię (XIX-XX wiek),
  • szczątkową zabudowę osiedla fabrycznego (XIX-XX wiek),
  • drogę znaną jako trakt kasztelański (XVIII wiek).

Zabytkowy układ hydroenergetyczny (XVIII-XX wiek)

Układ ten tworzy szereg urządzeń i konstrukcji wodno-lądowych, zapewniających zasilanie wodą kół wodnych, napędzających urządzenia pracujące w hali walcowni i szpadlarni. Na układ ten składają się m.in.:

Zespół stawideł:

  • stawidło główne regulujące poziom wody w jeziorze,
  • stawidło regulujące dopływ wody na duże koło wodne (walcownia),
  • stawidło regulujące dopływ wody na małe koło wodne (szpadlarnia).

Koryta:

  • koryto południowe (główne) o długości 19,5 m i szerokości 63 m,
  • koryto północne,
  • koryto wewnętrze pomiędzy halą walcowni i halą szpadlarni,
  • koryto wewnętrzne naturalne z brzegiem umocnionym ziemią i wikliną.
  • dolne kanały robocze,

Koła wodne:

  • duże koło wodne śródsiębierne napędzające walcarkę (średnica koła 5,5 m, szerokość 4,5 m),
  • małe koło wodne napędzające wał transmisyjny w hali szpadlarni,
  • klatka koła głównego walcowni,

Zapora ziemna o długości 1630 m.

Jezioro Malenieckie (XVIII-XX wiek): to sztuczny zbiornik wodny o pierwotnej pojemności użytkowej 250 tysięcy m3 i możliwości retencji 500 tysięcy m3 wody. Dziś jego powierzchnię określa się na 7 ha, choć początkowo zbiornik ten zajmował obszar około 16 ha. Jezioro Malenieckie powstało przez spiętrzenie rzeki Czarnej w 1784 roku. Od strony południowej przy brzegu tego zbiornika znajduje się przepust wody-zastawa, zaś od strony południowe i zachodniej-grobla spiętrzająca wodę. W zachodniej części grobli znajdują się dwa przepusty, za pomocą których reguluje się dopływ wody drewnianymi korytami do kół napędowych zainstalowanych w budynkach produkcyjnych.

Układ hydroenergetyczny zakładu przetrwał niemal w niezmiecionej formie, unikając większych zniszczeń wywołanych powodziami. Było to możliwe dzięki zastosowaniu przewału burzowego na wzdłużnej części zapory ziemnej, która broni fabrykę przed falą powodziową, która w 1903 roku zniszczyła urządzenia hydroenergetyczne niemal wszystkich zakładów metalurgicznych dawnego Staropolskiego Okręgu Przemysłowego.

Zespół dawnych budynków produkcyjnych (XVIII-XX wiek)

  • Kafar.
  • System szyn i zwrotnic.
  • Drewniana hala walcowni.
  • Murowana hala szpadlarni (łopaciarni) lub gwoździarni.
  • Dawna malarnia i magazyn gotowych produktów.

Szczątkowa zabudowa osiedla fabrycznego (XIX-XX wiek)

Przeważającą większość pracowników fabryki stanowili mieszkańcy okolicznych wsi oraz tzw. osiedla fabrycznego, funkcjonującego w pobliżu malenieckiego zakładu do pierwszych lat powojennych. Jego zabudowę stanowiły niewielkie domy mieszkalne, ale także warsztaty i zakłady chałupnicze współpracujące z maleniecką fabryką. Znajdowała się tu również karczma, piekarnia i sklepy spożywcze. Z czasem zabudowa osiedla została wymieniona na budynki o wyższym standardzie użytkowym. Przykładem tego jest dawny magazyn i sortownia gwoździ, który zaadaptowano na potrzeby szkoły podstawowej. W ostatnich latach został on ponownie przebudowany i dziś służy jako budynek mieszkalny. Na potrzeby żydowskiej ludności Maleńca, we wsi w okresie międzywojennym istniała murowana synagoga oraz mykwa, w której dokonywano rytualnych ablucji i kąpieli. Jednak obiekty te nie zachowały się do czasów współczesnych.

Droga kasztelańska (XVIII wiek)

Ten zabytkowy trakt wytyczony w okresie staropolskim zapewniał komunikację między poszczególnymi zakładami oraz kopalniami rudy żelaza, należącymi do kasztelana Jacka Jezierskiego. Pierwotnie wiodła ona z Maleńca do Miedzierzy przez Wyszynę Rudzką, Rudę Maleniecką, Cieklińsko i Jacentów. Do 1974 roku stanowiła fragment głównej arterii komunikacyjnej, obsługującej ruch kołowy w kierunku Piotrków Trybunalski-Kielce. Jej najbardziej malowniczy odcinek biegnący od Maleńca do Rudy Malenieckiej jest dziś wyłączony z ruchu tranzytowego. Biegnąc po groblach i przecinając liczne rozlewiska rzeki Czarnej stanowi niezwykle malowniczą aleję, ułatwiającą turystyczną penetrację lesistego terenu okolic Maleńca.